Το παραμύθι «Η Πεντάμορφη και το Τέρας» μέσα από μια ψυχοθεραπευτική ματιά.

Υπάρχουν παραμύθια που δεν είναι απλά ιστορίες για παιδιά. Κρύβουν μέσα τους έναν ολόκληρο κόσμο εμπειρίας και σχέσεων.

Η ιστορία της Πεντάμορφης και του Τέρατος είναι ένα από αυτά. Όλοι γνωρίζουμε λίγο-πολύ την ιστορία που αφηγείται: Μια νεαρή γυναίκα, η Πεντάμορφη, αιχμαλωτίζεται σε ένα κάστρο για να σώσει τον πατέρα της. Εκεί συναντά το Τέρας, ένα πλάσμα που εξωτερικά φαίνεται τρομακτικό. Η Πεντάμορφη δε γνωρίζει ότι πίσω από το Τέρας κρύβεται ένας Πρίγκηπας που μια νεράιδα μεταμόρφωσε σε αποκρουστικό Τέρας και ότι ο μόνος τρόπος να λυθεί η κατάρα είναι να βρει την πραγματική αγάπη. Η Πεντάμορφη «βλέπει» την καλοσύνη μέσα του (αυτό που οι άλλοι δεν μπορούν) και μέσα από τη φροντίδα και την αγάπη της, το Τέρας «αλλάζει» και ξαναγίνεται Πρίγκηπας.

Η μαγεία του παραμυθιού και η παγίδα του μύθου

Το παραμύθι έχει κάτι μαγευτικό: μας λέει ότι η αγάπη μπορεί να αλλάξει τα πάντα. Ότι, αν αγαπήσεις αρκετά, αν δείξεις υπομονή, αν σταθείς δίπλα στον άλλο όταν όλοι οι άλλοι φεύγουν, κάτι μέσα του θα «μαλακώσει», θα λυτρωθεί, θα μεταμορφωθεί. Θα τον «σώσεις». «Θα τον γιατρέψεις».

Αυτή η υπόσχεση, που όλοι λίγο πολύ θέλουμε να πιστέψουμε, ότι η αγάπη έχει τη δύναμη να αλλάξει τον άλλο, είναι μια αφήγηση γεμάτη ελπίδα και ρομαντισμό που αντικατοπτρίζει την ανάγκη μας να κάνει κάποιος μια πολύ μεγάλη υπέρβαση για εμάς. Να αλλάξει για χάρη μας. Γι’ αυτό λειτουργεί τόσο ισχυρά μέσα μας.

Όμως πόσο ισχύει αυτό στην πραγματική ζωή;

Τι χαρακτηριστικά έχει το «Τέρας» που επιδιώκουμε να μεταμορφώσουμε;

Είναι συνήθως κάποιος μη διαθέσιμος συναισθηματικά. Κάποιος που φέρει πάρα πολλά βάρη. Κάποιος που είναι μάλλον απίθανο να θέλει ή να μπορεί να εμπλακεί σε μια υγιή κοντινή σχέση και κυρίως που δεν έχει καμία πρόθεση- επιθυμία να κάνει κάτι για να βελτιώσει ή να αλλάξει κάτι απ’ όλα αυτά που τον βαραίνουν.

Εμείς όμως βλέπουμε πίσω από την επιφάνεια το «τραυματισμένο παιδί». Και όπως η Πεντάμορφη, πιστεύουμε ότι με την παρουσία, τη σταθερότητα και την τρυφερότητά μας, θα γίνουμε οι «σωτήρες» του που θα χρωστάει τη σωτηρία του.

H Πεντάμορφη στο παραμύθι έχει μπει στο ρόλο του «σωτήρα» ήδη μια φορά, αποδεχόμενη την αιχμαλωσία προκειμένου να σωθεί ο πατέρας της.

Γιατί μπαίνουμε στο ρόλο του «σωτήρα»;

• Επανάληψη μοτίβων παιδικής ηλικίας. Αν μεγαλώσαμε σε οικογένεια όπου έπρεπε να αναλάβουμε γονεϊκό ρόλο ή να φροντίσουμε έναν γονέα ή αδελφό με προβλήματα (π.χ., εθισμό, ψυχική ή σωματική ασθένεια), η επιλογή ενός συντρόφου που χρειάζεται βοήθεια είναι μια ασυνείδητη επανάληψη αυτού του οικείου, αν και δυσλειτουργικού, μοτίβου σχέσης.
• Απόπειρα επανόρθωσης πρώιμων εμπειριών. Αν κάποτε νιώσαμε ανίσχυροι μπροστά στα προβλήματα ή/και την ασθένεια μέλους ή μελών της οικογένειας, προσπαθούμε (ασυνείδητα) να «διορθώσουμε» εκείνη την εμπειρία μέσα από την τωρινή σχέση: Αν καταφέρουμε να «αναστήσουμε» τον/την σύντροφο θα έχουμε ξαναγράψει αλλιώς το τέλος εκείνης της παλιάς ιστορίας όπου δεν καταφέραμε να σώσουμε κανέναν. Θα «θεραπεύσουμε», πιστεύουμε, το παιδικό μας κομμάτι που τότε δεν «τα κατάφερε».
• Χαμηλή αυτοεκτίμηση- Μεταβίβαση ανικανοποίητων αναγκών. Αν μεγαλώνοντας δε νιώθαμε «αρκετοί», και σημαντικοί, το να «σώζουμε» γίνεται τρόπος να αποδείξουμε ότι αξίζουμε. Αναζητάμε την επιβεβαίωση της αξίας μας μέσω της «σωτηρίας» κάποιου άλλου. Η επιτυχής μεταμόρφωση του «προβληματικού» συντρόφου γίνεται η απόδειξη της δικής μας σημαντικότητας.
• Ανάγκη για έλεγχο και αίσθηση ασφάλειας. Η φροντίδα και η προσπάθεια αλλαγής του άλλου δίνουν στο «σωτήρα» αίσθηση ελέγχου πάνω στη σχέση (και στον ίδιο το σύντροφο). Όταν ο σύντροφος είναι αδύναμος ή εξαρτημένος, ο σωτήρας νιώθει ασφαλής ότι δεν θα εγκαταλειφθεί. Ο έλεγχος του συντρόφου εξουδετερώνει τον φόβο της εγκατάλειψης ή της απόρριψης, καθώς ο σωτήρας είναι απαραίτητος.
• Ψευδαίσθηση σύνδεσης. Όντες οι ίδιοι τραυματισμένα παιδιά, νιώθουμε ότι έχουμε μια βαθιά σύνδεση με τον «τραυματισμένο» σύντροφο. «Μοιάζουμε» λέμε, είναι ο μόνος που μπορεί να μας νιώσει, είμαστε «γεννημένοι ο ένας για τον άλλο». Σε συνδυασμό με τη λαϊκή κουλτούρα που προωθεί τη «ρομαντικοποίηση» της «αγάπης που θεραπεύει τα πάντα» και την ιδέα ότι κάτω από το σκληρό περίβλημα κάποιου κρύβεται ένας «ευγενικός πρίγκηπας», ένα επίσης τραυματισμένο παιδί, δημιουργούμε την ψευδαίσθηση ότι σε αντίθεση με τις κοινές σχέσεις, η δική μας σχέση είναι μοναδική, βαθιά και προορισμένη να είναι επιτυχημένη.

Μύθος ή αλήθεια τελικά;

Αυτό που το παραμύθι δε λέει είναι ότι, στην πραγματική ζωή, η αγάπη από μόνη της δεν αρκεί για να αλλάξει κανείς. Η αλλαγή προϋποθέτει εσωτερικό κίνητρο, ανάληψη ευθύνης, δέσμευση, προσωπική δουλειά, κόπο και- συχνά- θεραπεία. Χωρίς αυτά, η αγάπη κινδυνεύει να γίνει μια αέναη προσπάθεια διάσωσης, που εξαντλεί εκείνον που φροντίζει, χωρίς να ωφελεί πραγματικά εκείνον που φροντίζεται. Ακόμα κι αν ο άλλος αλλάξει, δεν υπάρχει εγγύηση ότι θα το κάνει όπως εμείς φανταζόμαστε, ούτε ότι αυτό θα μας κάνει να νιώσουμε όσα αναμένουμε.

Η αγάπη είναι σίγουρα μια ισχυρή δύναμη. Μπορεί να εμπνεύσει, να κινητοποιήσει, να δώσει θάρρος. Αλλά δεν μπορεί να αναλάβει τη «δουλειά» που ο άλλος δεν είναι διατεθειμένος να κάνει με και για τον εαυτό του. Αν μείνουμε σε σχέσεις πιστεύοντας ότι η δική μας αγάπη θα μεταμορφώσει τον άλλον, μπορεί να εγκλωβιστούμε σε έναν φαύλο κύκλο απογοήτευσης, αυτοενοχοποίησης και ανικανότητας.

Το να αναγνωρίζουμε τα όρια της αγάπης μας δεν σημαίνει ότι αγαπάμε λιγότερο. Σημαίνει ότι αγαπάμε πιο ρεαλιστικά, πιο υγιώς. Και τον άλλον και τον εαυτό μας.

Και ίσως τότε το παραμύθι αποκτά νέο συμβολισμό: η πραγματική «μεταμόρφωση» δεν είναι του άλλου, αλλά η δική μας: από «σωτήρες» σε ανθρώπους που σχετίζονται ισότιμα, χωρίς να χρειάζεται να «σώσουν» κανέναν για να αγαπηθούν.